Genetica van kleuren en vlekken bij paarden.

Bij ons geliefde ras wordt er bewust en onbewust veel gefokt op kleur en vlekken. Maar hoe zit dat nou precies met de overerving daarvan. In dit stuk probeer ik simpel en duidelijk u de basis van genetica en de overerving van kleuren en vlekken uit te leggen.

Allereerst de basis. Hoe zit het nou in elkaar?

Het lichaam van elk levend wezen is opgebouwd uit cellen. In deze cellen bevinden zich een kern met daarin meerdere chromosomen. De chromosomen liggen in paren. Een mensencel bevat 24 chromosoomparen, een paardencel 64. De chromosomen zijn als een kookboek, en elk recept dat erin staat heet een gen (meervoud genen). Elk gen (recept) zorgt voor een apart stukje zoals bijv. dus de kleur. De chromosomen zijn in paren aanwezig; één van de vader en één van de moeder. Voor elke eigenschap van een cel zijn dus twee genen verantwoordelijk (zie tekening).

Bij de vorming van sperma en eicellen worden de chromosoomparen gesplitst, zodat de chromosomen enkelvoudig aanwezig zijn. Bij de paring van de hengst en de merrie vindt de bevruchting plaats tussen de zaadcel en de eicel. Samen vormen ze weer een compleet nieuwe cel, en liggen de chromosomen weer in paren.

In de genetica worden de verschillende genen met letters afgekort. Elke eigenschap wordt met 2 letters aangeduid, de ene die van de moeder komt en de andere van de vader. Daarbij is het ene gen meestal overheersend over het andere. Daardoor zien we bijvoorbeeld een bont paard, maar kan hij genetisch zowel een bont als een effen gen hebben. Het bonte gen is dan “sterker” oftewel dominanter dan het effen gen. Het bont gen noemen we dan ook dominant, en het effen gen is dan recessief. Heeft een dier echter 2 effen genen, dan zal hij natuurlijk gewoon effen zijn.

- Heeft een dier 2 dezelfde genen (dus bijv. 2x een bont gen, of 2 keer een effen) dan heet dat homozygoot (hetzelfde).

- Heeft een dier 2 verschillende genen (dus bijv. een bont gen en een effen gen) dan heet dat heterozygoot (verschillend).

Er zijn 2 hoofdkleuren: Zwart en Vos.

Het veulen krijgt van beide ouders een deel (of zwart of rood), die samen de kleur maken. Is bij vlekken bont dominant over effen, zo is de zwarte kleur dominant over de voskleur.

e = Vos:

Dit is een rood-achtige kleur. De tint kan variëren heel licht tot donker als koffie. Vos is recessief en heeft dus als genetische code 'ee'. Een vos is dus altijd homozygoot! Als je 2 vosouders hebt, krijg je ook een vosveulen: vos x vos = vos.

E = Zwart:

Zwart is dominant. Een zwart paard heeft dus minimaal 1 gen voor zwart. De genetische code is dan 'EE' of 'Ee'.

Een zwart paard kan dus een vosgen (e) ‘verstoppen’.

Als je 2 van die ‘zwarte met vosgen’ kruist (Ee x Ee) heb je 25% kans op een voskleurig veulen.

Maar… dan hebben we ook nog zo iets als bruine paarden..

A = Agouti /Bruin:

Het tweede gen dat van belang is, is het Agouti-gen. Dit gen veroorzaakt in combinatie met de basiskleur zwart, de kleur bruin . Een bruin paard heeft een bruine vacht en zwarte manen, staart en benen. Ook de oorpunten zijn vaak zwart. Het zwarte pigment wordt dus teruggedrongen naar de uiteinden: manen, staart, benen. Het agouti-gen (code A) is dominant maar heeft alleen invloed op zwart pigment. Een vos kan dit dus ongemerkt bij zich dragen.

Een bruin paard heeft dus altijd minimaal één zwart-gen (E) en één agouti-gen (A). 

Als je de ‘genetische kleur’ van je paard weet, kun je een betere schatting doen naar de kleur die het veulen kan krijgen. Een paar voorbeelden:

-          Draagt je merrie geen vos-gen, dan weet je zeker dat zij ook nooit een voskleurig veulen zal krijgen.. ook niet met een voskleurige hengst.

-          Heeft je merrie 2 agouti-genen, dan zal zij nooit een zwart veulen kunnen krijgen.

-          Een zwart paard x een zwart paard geeft nooit een bruin veulen. Het veulen is dan zwart of vos, als beide dieren dat vosgen dragen.

-          Heeft een zwarte of buine hengst al eens een voskleurig veulen gekregen, dan weet je zeker dat hij dus heterozygoot voor zwart (Ee) is.

Naast deze ‘hoofdkleuren’ zijn er nog andere genen die op de kleur inwerken. Hieronder een paar die ook bij ons ras voorkomen:

Bont:

Het bont gen (ook wel Tobiano genoemd) zorgt ervoor dat het paard witte vlekken krijgt. Dit kan verschillen van een klein wit vlekje, tot een bijna helemaal wit paard. Het gen wat er voor zorgt is dominant, dus het van 1 ouder krijgen is genoeg. Heb je een paard dat homozygoot bont is (dus van beide ouders een bont-gen gekregen) dan zal dat altijd bonte nakomelingen geven, ook bij kruisen met effen dieren. Let op, zeker niet alle dieren met 2 bonte ouders zijn homozygoot bont!!

Hier een tabel, waarop je kunt zien hoeveel % van de veulens bont zal zijn bij de verschillende kruisingen:

De ene bonte is de andere niet… Een voorbeeld van 2 bonte veulens.

Een minimaal bonte (links), en een bijna hele witte:

Creme:

Het creme-gen zorgt ervoor dat de hoofdkleur bleker wordt.

Krijgt een paard van 1 ouder een creme-gen:

-         wordt het i.p.v. een vos een palomino (goudkleurige vacht, met witte manen en staart)

-         wordt het i.p.v. bruin een valk (vaalbruine vacht met zwarte staart en manen)

-         wordt het i.p.v. zwart een smokey black (maar dit lijkt gewoon zwart)

Krijgt een paard van beide ouders een cremegen, dan wordt de kleur van het paard bijna wit, met wittige manen en staart. Ze hebben altijd blauwe ogen!

De benaming is dan: Cremello (vos), perlino (bruin), of een smokey cream (zwart).

Een cremello x een vos geeft altijd een palomino.

Silver:

De verdunningskleur silver, ofwel zilverappel, heeft alleen invloed op zwart pigment. Vossen kunnen dus drager zijn van het Silver-gen zonder dat dit zichtbaar is. Bij zwarte en bruine paarden worden de manen en staart verlicht, de tint kan variëren van vrijwel wit tot donkergrijs. Ook de vachtkleur wordt wat lichter. Zwarte paarden krijgen meestal een chocoladebruine vacht. Bij bruine paarden heeft Silver weinig effect op de vachtkleur omdat zich daar geen zwart pigment bevindt.

Sabino:

Sabino is een witpatroon dat op alle kleuren paarden kan voorkomen. Het wordt vermoedelijk veroorzaakt door een combinatie van verschillende genen, maar welke dit precies zijn en hoe deze werken wordt nog niet volledig begrepen door wetenschappers en paardenfokkers. Het kan klein zijn zoals een wit voetje of een bles of kol bij een effen paard, tot een bijna helemaal wit paard.

Tot nu toe is er nog maar één vorm van Sabino genetisch aanwijsbaar, het Sabino1-gen (SB1). Dit is een incompleet dominant gen: een heterozygoot paard zal gedeeltelijk witte aftekeningen hebben, en paarden die homozygoot zijn voor het aantoonbare Sabino1-gen worden voor minimaal 90% wit geboren.

Hieronder vind u een zeer interessante link naar een kleurcalculator.

Hiermee kunt u na ontvangst van uw kleur uitslagen een berekening maken van uw mogelijke toekomstige veulens.